Rozwód lub separacja wiążą się z podziałem majątku. Jeśli małżonkowie nie potrafią się w tej kwestii porozumieć, proces ten może trwać nawet kilka lat i obejmować wiele rozpraw sądowych.
Mianem majątku wspólnego małżonków określa się całe mienie, jakie zostało nabyte przez oboje lub jednego z nich w trakcie trwania wspólności majątkowej jaka powstała na skutek zawarcia małżeństwa – nieruchomości i ruchomości. Poza zakupionymi nieruchomościami, przedmiotami do majątku tego zaliczają się również m.in. wynagrodzenia za pracę oraz dochody z innych działalności zarobkowych, dochody pochodzące z majątku wspólnego, środki zgromadzone na rachunkach bankowych, na rachunku pracowniczego lub otwartego funduszu emerytalnego, kwoty składek z subkonta w ZUS, a także środki zgromadzone na koncie OIPE (Ogólnoeuropejskiego Indywidualnego Produktu Emerytalnego).
Można powiedzieć najogólniej, że wszystko, co nie należy do majątku wspólnego, określane będzie jako majątek osobisty każdego z małżonków. Mienie, które zalicza się do majątku osobistego, nie jest brane pod uwagę podczas podziału majątku rozstającego się małżeństwa. Należą do niego przede wszystkim przedmioty majątkowe nabyte przed zawarciem małżeństwa, a także rzeczy osobistego użytku, takie jak ubrania czy biżuteria. W skład majątku osobistego wchodzą również otrzymane odszkodowania, przedmioty uzyskane tytułem dziedziczenia czy darowizny, nagrody za osiągnięcia indywidualne, prawa niezbywalne oraz prawa osobiste (np. prawo autorskie).
Należy dodać, że wspólność majątkowa nie powstanie, jeżeli przyszli małżonkowie w umowie majątkowej przed zawarciem małżeństwa przyjęli ustrój rozdzielności majątkowej albo zawierający małżeństwo małżonek był ubezwłasnowolniony.
Sąd z urzędu i samodzielnie powinien określić skład majątku podlegającego podziałowi i to nawet wbrew zgodnemu stanowisku uczestników. Należy złożyć jednak odpowiednie wnioski dowodowe, poprawiające sytuację procesową. Analiza orzecznictwa sądów pozwala przyjąć założenie, że wszelkie wątpliwości dotyczące przynależności danego przedmiotu do majątku wspólnego, czy też do majątku osobistego małżonka, powinny być rozstrzygane na korzyść majątku wspólnego.
Podział majątku możliwy jest dopiero po ustaniu wspólności majątkowej małżeńskiej. Może to nastąpić z kilku przyczyn:
- Po pierwsze, oczywiście, przez orzeczenie
- Po drugie, przez zawarcie umowy majątkowej małżeńskiej ustanawiającej w małżeństwie ustrój rozdzielności majątkowej (tzw. intercyza).
- Trzecią przyczyną może być ustanowienie rozdzielności majątkowej przez sąd.
Z ważnych powodów każdy z małżonków może żądać ustanowienia przez sąd rozdzielności majątkowej. W tym wypadku rozdzielność majątkowa powstaje z dniem oznaczonym w wyroku, który ją ustanawia. W wyjątkowych wypadkach sąd może ustanowić rozdzielność majątkową z dniem wcześniejszym niż dzień wytoczenia powództwa, w szczególności, jeżeli małżonkowie żyli w rozłączeniu. Rozdzielność majątkowa powstanie także w razie ubezwłasnowolnienia lub ogłoszenia upadłości jednego z małżonków, w przypadku orzeczenia separacji pomiędzy małżonkami oraz w przypadku śmierci jednego z małżonków.
Zdecydowanie najczęstszym przypadkiem jest jednak podział majątku po rozwodzie. Co jednak istotne, w przypadku wyroku rozwodowego wspólność majątkowa małżeńska ustaje wraz z uprawomocnieniem się wyroku, a nie jego wydaniem. Od każdego wyroku sądu pierwszej instancji przysługuje środek zaskarżenia, także w przypadku wyroku rozwodowego. Każdy z małżonków, od dnia uprawomocnienia się wyroku rozwodowego, może zatem złożyć do sądu wniosek o podział majątku. Małżonkowie mogą też, począwszy od tej daty, podzielić majątek umownie.
W niektórych przypadkach można też podzielić majątek wcześniej. Podział majątku przed rozwodem zazwyczaj poprzedzony jest zawarciem umowy ustanawiającej rozdzielność majątkową w małżeństwie. Umowa taka wymaga dla swojej ważności formy aktu notarialnego i skuteczna jest z chwilą jej zawarcia. Oznacza to, że od daty zawarcia umowy możliwe jest dokonanie podziału majątku, co, oczywiście, nie przeszkadza w dalszym pozostawaniu małżonków w związku małżeńskim. Umowę taką bardzo często zawierają małżonkowie, z których jedno lub oboje prowadzą działalność gospodarczą obarczoną ryzykiem finansowym. Nie zawsze zatem rozwód jest niezbędny, aby podzielić majątek.
PODZIAŁ MAJĄTKU PRZY ROZWODZIE Także w toku spraw o rozwód podział majątku jest czasem dopuszczalny. Aby sąd rozwodowy mógł pochylić się także nad podziałem majątku, przeprowadzenie podziału nie może powodować nadmiernej zwłoki w postępowaniu. Dotyczy to zatem głównie takich postępowań, których strony (małżonkowie) w kontekście podziału majątku, są w pełni zgodne lub ich majątek wspólny nie jest wieloskładnikowy.
ROZWÓD Z ORZEKANIEM O WINIE A PODZIAŁ MAJĄTKU Kodeks rodzinny i opiekuńczy przewiduje zasadę równych udziałów małżonków w majątku wspólnym. Co do zasady więc, dla podziału majątku, nie ma znaczenia, czy rozwód nastąpił z orzekaniem o winie, czy też nie. Jednakże z ważnych powodów każdy z małżonków może żądać, ażeby ustalenie udziałów w majątku wspólnym nastąpiło z uwzględnieniem stopnia, w którym każdy z nich przyczynił się do powstania tego majątku.
Od wniosku w tej sprawie co do zasady pobierana jest opłata sądowa w wysokości 1000 zł, jednak w sytuacji gdy wniosek zawiera zgodny projekt podziału majątku pobierana jest opłata w wysokości 300 zł.
